خاطراتی از یک دوست

Salome Tuomaala

خاطراتی از یک دوست

ترجمه از زبان فنلاندی: ارشا و مانوشک

در انبارهای قدیمی راه آهن هلسینکی قدم میزنم اینجا یکشنبه بازاری هست که مردم اجناس خود را روی میزها در معرض فروش میگذارند. موهای سرم سربازی تراشیده شده و یک کاپشن ارتشی به تن دارم. به انسانها اشیاء و شعر علاقه دارم, میتوانست بهار سال 1996 باشد. یک دفترچۀ پرینت شده روی یکی از میزها حواسم را به خودش جلب کرد، دفترچه دستی پرینت شده بود و به همین دلیل عکس زن روی جلد قابل تشخیص نبود. شعرها آتشین و غم انگیز هستند, شخص پشت میز مردی با ریشهای بلند است دارد به چوب سیگارش پک میزند. نمی دانستم که می توانم از او دربارۀ شعرها سئوال کنم… ولی لازم هم نبود, چون اوخودش سر صحبت را باز کرد و شروع میکند به توضیح دربارۀ دفترچه شاعر زن ایرانی که او به فنلاندی برگردانده بود. شاعر در 32 سالگی مرده بود. آن آقا چای تعارف میکند جواب : البته که می خواهم, چای در استکانی ریخته شد که قبلآ ندیده بودم. چای پر رنگ است. در این لحظه خودم زندگیم و غصه هایم را فراموش میکنم. می توانم تجسم کنم اشعار در چه اوضاعی سروده شده بود. طولانی صحبت میکنیم و در بین صحبتهایمان مرد چیزهائی هم میفروشد, مرد فروشنده این احساس را می داد که مزاحم کارش نیستم. وقتی ساعت کاری بازار تمام شد هوشنگ گفت : معمولا هر یکشنبه ها اینجا هستم و می توانی بیای همدیگر را ببینیم, چای می نوشیم و صحبت می کنیم.

با دفترچۀ شعر به خانه میروم . تقریبآ هر یکشنبه ها به بازارچه میروم, بعضی وقتها هوشنگ هست و بعضی وقتها نیست. اگر بود چای و نانِ دستپخت خودش که همیشه با طرح قلب است را تعارف می کند. از سیاست های جاری در فنلاند, اوضاع ایران و خاورمیانه, زندگی , دوچرخه ها , فرش ها, سفرها و…. صحبت می کنیم. به هوشنگ می گویم که پایان نامه ام در مورد حقِ سِقط جنین در فنلاند است, هوشنگ علاقه مند است و تشویقم می کند. روزی همراه با پایان نامه ام که وزارت بهداشت تصمیم به چاپ آن گرفته بود پیش هوشنگ می روم خوشحالم که آن را به هوشنگ نشان میدهم او حتمآ به من افتخار خواهد کرد.

جوانم و بیقرار. ملاقات هایم با هوشنگ برایم زیباست و احساس می کنم او برایم مِثل پدر است و در همان حال یک دوست, تا الان با کسی مثل او آشنا نشده بودم و با کسی بجز او به این درجه از دوستی نرسیده ام, دوستی ما در هیچ قالبی نمی گنجد و قبول این مسئله برای مغز معیوب من سحت و متناقض است.از یک طرف به ملاقات هایم با هوشنگ خیلی مشتاقم, اما چطور می توانم با مردی که 35 سال ازمن بزرگتر است دوستی داشته باشم, هوشنگ اغلب ب من زنگ می زند, او ناراحت میشود که چرا من زنگ نمی زنم «شما فنلاندی ها اینطور هستید دیگر, ارزشِ دوستی را نمی دانیدـ» ,

می تونه حق با اون باشه.
با اینکه با تناقض هایم میجنگم هر بار که غلبه می کردم و می توانستم به هوشنگ زنگ بزنم و به دیدار او و انو در اِسپو بروم و یا از او بخواهم که در تعمیر دوچرخۀ کهنه ام به من کمک کند برای مدتی طولانی به طور غیر معمولی شادمان و خوشحال بودم.

وقتی هوشنگ از اِسپو به هلسینکی برای دیدارم می آید, معمولأ با دوچرخه می آید, البته اگر چیزی برای حمل یا بار سنگینی نداشته باشد. جلوی دستۀ دوچرخه, هوشنگ تخته چوبی وصل کرده که می تواند در طول مسیر روی آن کتاب (مثلأ دیکشنری زبان روسی) گذاشته و هر روز ده ها کیلومتر با دوچرخه پا بزند و در همان حال به یادگیریِ زبانهایِ مختلف بپردازد! چقدر انسان می تواند این همه توان و شوق یادگیری داشته باشد, شاید من هم بیشتر از اون اندازه که فکر می کنم نیرو داشته باشم, هیچ چیز غیر ممکن نیست.

گاهگاهی که در اِسپو هستم و هوشنگ شام پخته (چقدر زیبا و اعیانی : در طول همۀ ضیافت), یک دوست مهم بودن را تجربه می کنم, او از خاطراتِ زندان تعریف می کند, دوست هائی که در مبارزه مردند و شکنجه ها, من هم در طول خاطراتش آنطور با او به گذشته سفر می کنم که می توانم تا چندین روز بعد از آن هنوز هم غمگین باشم.

به نظر من هوشنگ انسان سیاسی رادیکالی بود, این البته به توضیح احتیاج دارد.
من یاد گرفتم که سیاست هم یک مسئلۀ شخصی می تواند باشد, کارهائی که در قبال همدیگر انجام می دهیم نه تنها در زندگی شخصیمان تأًثیر می گذارد بلکه حتئ می تواند شروعی برای جنبشی بزرگتر در جامعه باشد.
در آن روز که با هوشنگ آشنا شدم (24سالگی)و شروع کردم به گفتگو دربارۀ برگرداندن شعرهایِ نوِ ایرانی به فنلاندی در طول همان دو ساعت که در موردِ تاریخ ایران و وضع کنونی آن صحبت کردیم بیشتر از هرآنچه که تا الان در مدرسه یا روزنامه های فنلاندی خوانده بودم, آموزنده تر بود.

هوشنگ انسانی رادیکال بود, چرا که در روابطش با انسانهایِ دیگر به آنها موضوعاتی در پیرامویشان نشان می داد که آنها قبلأ نشنیده بوده اند. او معلمی مهم بود, شخصی که در این جامعۀ برنامه ریزی شدۀ طبقاتی جا نمی گرفت, او بطورِ طبیعی و متقاعد کننده ای از بیرون این جامعه بر روی انسانها تأثیر می گذاشت, من خوشحالم که تحت تأثیر او, با مسائل مختلفی آشنا شدم.

از هوشنگ این را هم یاد گرفتم که هر وجودِ زنده ای با وجودِ زندۀ دیگری دوست باشد, او حتئ در روابط دوستیش هم خاص بود، برای او آسان بود با دختری که 20 سال از او کوچکتر باشد دوست باشد, او انسانی را می دید که مثل خودش به شعر, قصه, گفتگو, تحلیل افکار,عدالت و انصاف علاقه داشت, البته خوش مشرب هم بود.
هوشنگ آن انسان رادیکالی بود که بی قید و شرط پایبند به مسائلی بود که برایش اهمیتی ویژه داشتند. او بعضی وقتها از من ناراحت می شد, به خاطر اینکه به اندازۀ کافی با او تماس نمی کرفتم, او از رانندۀ اتوبوسی که برایِ مسافرِ فلج منتظر نمی شد یا از مردی که در ساونا, آبِ زیادی هدر می داد ناراحت می شد, حالا دیگر از برگزار کردنِ تظاهرات رویِ پله های مجلس یا جلویِ وزارت خانه ها برای دفاع از دارا بودن از مصونیت حقوقِ انسانی برایِ همنوعان صحبت نمی کنم.

در کنارِ هوشنگ یاد گرفتم که وجودِ من با ارزش است به همان اندازه که انسانیتِ یک انسان و در مقابلِ بی عدالتی می توان عصبانی شد و برایِ دوستان زمانِ بیشتری گذاشت چون این مسائل است که زندگی را زیبا می کند و از طریقِ آن می توان نیرو گرفت و دنیایِ اطراف مان را زیباتر کرد.

برایِ هوشنگ آزاردهنده بود وقتی او را انسانی رادیکال صدا می کردم, او به نظرِ خودش خیلی هم طبیعی بود, چون هر انسانی به طورِ طبیعی باید اینطور رفتار کند. ولی اگر این طبیعیِ هوشنگ در جامعۀ ما طبیعی می بود ما دنیائی دیگر را تجربه می کردیم, دنیائی که وقت بیشتری را برایِ همدیگر می گذاشتیم, با عشق و شعر و در دنیائی که انسان ها از همدیگر حمایت می کردند.

احتمال داشت به هوشنگ زنگ بزنم و از او در موردِ چگونگیِ سرخ کردنِ بادمجان بپرسم یا با او در موردِ آخرین برنامه هایم که می توانست دنیا را عوض کند صحبت کنم, من کسانِ دیگری را هم داشتم که می توانستم در موردِ این چیزها باهاشون صحبت کنم ولی زیاد مطمئن نیستم که کسی دیگر آن کیفیتِ خاص را داشته باشد, شخصی که جذاب و در عین حال خشمگین, شخصی که بخشنده با قلبی بزرگ مثل هوشنگ باشد.


Muistoja ystävästä

Kävelen VR:n makasiineilla. Mulla on siili tukka ja armeijan takki. Olen kiinnostunut ihmisistä ja esineistä ja runoista. Saattaa olla esimerkiksi kevät 1996. Kiinnitän huomiota yhdellä myyntipöydällä olevaan itseprintattuun runokopionippuun, jonka kansilehdellä on jonkun naisen kuva – josta ei saa huonon printtauksen takia kunnolla selvää. Runot ovat hurjia ja surullisia. Katson parrakasta tyyppiä, joka seisoskelee tavaroiden takana. Hän polttaa tupakkaa holkista. Uskallankohan kysyä häneltä runoista… Mutta minun ei tarvitse. Hän puhuu ensin. Hän alkaa kertoa iranilaisen naisrunoilijan runoista, joita hän on suomentanut. Nainen on kuollut 32-vuotiaana. Mies kysyy haluanko teetä. Haluan toki. Tee tarjoillaan pienistä laseista, jollaisista en ole ennen juonut. Se on vahvaa. Unohdan hetkeksi itseni, murheeni ja elämäni. Saan kuulla millaisissa olosuhteissa runot ovat syntyneet. Keskustelemme pitkään. Välillä mies tekee kauppoja. Minulla on sellainen olo, että minun ei tarvitse lähteä tästä mihinkään, pitkään aikaan. Kun markkinapäivä päättyy, Hooshang sanoo: ”Olen täällä usein sunnuntaisin. Voit tulla tapaamaan minua. Juodaan teetä. Keskustelemme.”
Lähden kotiin runonipun kanssa. Melkein joka sunnuntai kävelen kirpputorille. Toisinaan Hooshang on paikalla, toisinaan ei. Jos hän on siellä, hän tarjoaa teetä ja itse leipomaansa leipää, jossa on aina sydänkuviot. Keskustelemme Suomen politiikasta, Iranin ja Lähi-Idän tilanteesta, elämästä, polkupyöristä, matoista, matkoista… Kerron Hooshangille että olen tekemässä gradua naisten aborttioikeuksista Suomessa. Hooshang on kiinnostunut, kannustaa. Eräänä päivänä menen paikalle valmiin gradun kanssa, jonka Sosiaali- ja terveysministeriö on päättänyt julkaista. On kivaa näyttää kirjaa Hooshangille. Hän on minusta ylpeä.
Olen nuori ja levoton. Minusta on mukavaa nähdä Hooshangia. Hän tuntuu vähän kuin isältä ja samalla kuin ystävältä. En tunne ketään toista hänen kaltaistaan, enkä ketään kenen kanssa minulla olisi samanlainen ystävyys kuin hänen kanssaan. Minun on vaikeaa pistää ystävyyttämme lokeroon, ja se tuntuu pienestä mielestäni hankalalta ja ristiriitaiselta. Toisaalta haluan kovasti tavata Hooshangia, mutta miten voin olla läheinen ystävä miehen kanssa, joka on minua 35 vuotta vanhempi. Hooshang soittaa minulle toisinaan. Häntä harmittaa kun en pidä yhteyttä: ”Te suomalaiset olette tuollaisia. Ette ymmärrä ystävyyden arvoa!”. Hän taitaa olla oikeassa.
Vaikka painin sisäisen ristiriidan kanssa, joka kerta kun saan soitettua Hooshangille tai käytyä hänen ja Anun luona Espoossa tai pyydettyä hänet avuksi korjaamaan vanhaa polkupyörääni tulen tavattoman iloiseksi ja olen hyvällä tuulella pitkään.
Kun Hooshang tulee Espoosta Helsinkiin tapaamaan minua, hän tulee melkein aina polkupyörällä, jos hänellä ei ole samalla jotain tavaraa kuljetettavana. Pyörän tankoon hän on kiinnittänyt levyn, jossa hänellä on vaikkapa venäjän sanakirja. Hän opiskelee kieliä pyöräillessään kymmeniä kilometrejä päivässä! Kuinka paljon ihmisellä voi olla energiaa ja intoa! Ehkäpä minullakin on voimaa enemmän kuin usein ajattelen. Ei ole mahdottomia asioita.
Toisinaan kun olemme Espoossa ja Hooshang laittaa illallista – mitä ihanaa luksusta: koko illan illallinen – koen itseni tärkeäksi ystäväksi. Hän puhuu vankilamuistoistaan, ystävistään jotka ovat kuolleet taisteluissa, kidutuksesta. Myötäelän hänen kertomuksiaan niin, että saatan surra päiviä jälkeenpäin.
****
Minulle Hooshang oli radikaalin poliittinen henkilö. Tämä vaatii selitystä. Olen oppinut että henkilökohtainen on poliittista: teot joita teemme toisillemme voivat muuttaa paitsi yksittäisen ihmisen elämää, myös sysätä liikkeelle jotain suurempaa ihmisten välillä.
Sinä päivänä kun kohtasin Hooshangin ja aloin keskustelemaan hänen kanssaan hänen suomentamistaan iranilaisista nykyrunoista, opin jo tuossa ensimmäisessä keskustelussa, 24-vuotiaana, parissa tunnissa Iranin historiasta ja nykytilanteesta enemmän kuin koulussa tai suomalaisista lehdistä olin koskaan oppinut. Hooshang oli mielestäni radikaali poliittinen henkilö, koska hän opetti ihmisille asioita, joista he eivät muuten olisi kuulleet. Hän oli merkittävä opettaja, joka ei kuitenkaan toiminut yhteiskunnan rakentaman hierarkkisen järjestelmän sisällä, vaan luontevasti ja vakuuttavasti sen ulkopuolella. Olen onnellinen, että sain olla hänen opissaan.
Opin Hooshangilta myös, että ketkä tahansa kaksi elävää olentoa voivat hyvin olla ystäviä. Sillä tavalla Hooshang oli radikaali myös ystävyydessä. Hänelle vaikutti olevan helppoa ystävystyä itseään vuosikymmeniä nuoremman naisen kanssa. Hän näki ihmisen, joka oli hänen laillaan kiinnostunut runoista, keskustelusta, kertomuksista, analyyttisestä ajattelusta, oikeudenmukaisuudesta ja hyvästä huumorista.
Hooshang oli radikaali myös ehdottomuudessaan niiden asioiden suhteen, joita hän piti tärkeänä. Minulle hän suuttui toisinaan siitä että en pitänyt tarpeeksi yhteyttä häneen. Hän suuttui bussikuskille, joka ei odottanut huonojalkaista ihmistä pysäkillä tai miehelle, joka tuhlasi yleisessä saunassa liikaa vettä. Puhumattakaan niistä ihmisoikeusrikkomuksista, joiden takia hän järjesti mielenosoituksia eduskuntatalon portailla tai suurlähetystöjen edessä.
Hooshangin seurassa opin, että minun olemassaoloni ja ihmisyyteni on arvokasta. Että kaikkien ihmisten ihmisyys on arvokasta, yhtäläisesti. Ja että epäoikeudenmukaisuudesta saa suuttua. Ja että ystävien kohtaamiselle pitää varata paljon aikaa, sillä se on parasta JA siitä saa voimia elämään ja maailman muuttamiseen.
Hooshangista hänen kutsumisensa radikaalin poliittiseksi henkilöksi olisi taatusti ollut hirveän ärsyttävää :D Hänestä hän varmasti toimi ihan normaalisti – sillä tavalla, miten ihmisen kuuluu toimia. Mutta jos Hooshangin normaali olisi yhteiskunnassa normaalia, eläisimme toisenlaisessa maailmassa. Maailmassa, jossa meillä olisi kiireetöntä aikaa toisillemme, rakkaudelle ja runoudelle. Maailmassa jossa ihmiset puolustaisivat toisiaan. Maailmassa, jossa omistamisella olisi paljon nykyistä pienempi rooli.
Saatoin soittaa Hooshangille kysyäkseni häneltä kuinka kauan munakoisoa pitää kypsyttää, tai kertoakseni viimeisimmän toimintasuunnitelmani maailman muuttamiseksi. On minulla muitakin ihmisiä joiden kanssa voin keskustella näistä asioista. Mutta en ole varma, onko ketään toista yhtä erityislaatuista, ketään yhtä viehättävästi äkäistä, ketään yhtä anteliasta ja avosydämistä kuin Hooshang oli.

Salome Tuomaala


This slideshow requires JavaScript.

Lahja
// Minä puhun yön äärimmäisyydestä.
Minä pimeyden syvyydestä
ja yön pimeydestä puhun.
// Jos tulet kotiini ystäväni,
tuo minulle lamppu
ja pieni ikkuna
josta katselen onnellisena kujan melua.

Forugh Färrokhzad
Käännös: Hooshang Issabeigloo ja Rauha Helli


Reminiscing a friend

I stroll around the Finnish State Railway warehouses with my butch cut and army jacket. I’m interested in people and items and poems. It may be something like the spring of 1996. I notice a self-printed stack of poems on one table. There’s a picture of some woman on the cover sheet, but it’s hard to make out due to poor print quality. The poems are fierce and sad. I take a look at the bearded fellow standing behind the merchandise. He smokes through a cigarette holder. I wonder if I have the courage to ask him about the poems… But there’s no need to ask. He speaks first. The man begins to tell about the poems, written by an Iranian woman poet and translated by the man himself. The woman has died at the age of 32. The man asks if I’d care for a cup of tea. I certainly do. He serves it in small glasses from the likes of which I have never had tea before. It is strong. For a moment, I forget myself, my worries, my life. I get to hear about the conditions in which these poems have been created. We have a long discussion. Every now and then the man stops to sell something. I feel like I have no need to leave, not for a long time. When the market day comes to a close, Hooshang says: ”I am often here on Sundays. You can come see me. We’ll have tea. We’ll talk.”

I head home with the stack of poems. I walk back to the flea market almost every Sunday. Sometimes Hooshang is there, sometimes not. If he is, he’ll offer me tea and bread he has baked, always featuring heart patterns. We discuss Finnish politics, the situation in Iran and the Middle East, life, bicycles, carpets, traveling… I tell Hooshang that I’m working on a master’s thesis on the women’s rights to abortion in Finland. Hooshang is interested and supportive. One day I show up with my finished thesis, published as a proper book by Finland’s Ministry of Social Affairs and Health. It’s nice to present the book to Hooshang. He is proud of me.

I’m young and restless. I enjoy meeting Hooshang. He feels kind of like a father but also like a friend. I know no one like him, and our friendship is like no other. It’s hard to label our friendship, and in my small mind I find this difficult and contradictory. I really do like seeing Hooshang, but how can I be close friends with a man 35 years older than me? Every now and then Hooshang gives me a call. It bothers him that I don’t keep in touch: ”This is so typical of you Finns. You have no appreciation for the value of friendship!” I think he may be right.

All the while wrestling with my internal conflict, I become extraordinarily happy every time I manage to give Hooshang a call or visit him and Anu in Espoo or ask him to help me fix my old bicycle, and this feeling always stays with me for a long time.

When Hooshang comes from Espoo to Helsinki to meet me, he almost always rides the bike, unless he has some stuff to bring along. He has mounted a plate on the bicycle handlebar, and there he keeps for instance a Russian dictionary. He studies languages while riding dozens of kilometers a day! How much energy and passion can a person have! Perhaps I, too, have more strength than I so often tend to think. Nothing is impossible.

Sometimes when we’re in Espoo and Hooshang makes supper – oh the luxury; a full evening supper – I conceive of myself as an important friend. He talks about his prison memories, about his friends fallen in combat, about torture. I empathize with his accounts to the extent that I may grieve for days on end.

****

For me, Hooshang was a radically political person. This requires an explanation. I’ve learned that the personal is the political; the things we do to one another can change individual lives but also set in motion something greater between people.

On the day I met Hooshang and we started talking about the contemporary Iranian poetry he had translated, the very first couple-hour discussion already taught my 24-year-old self more about the history and present situation of Iran than I had ever learned in school or by reading Finnish newspapers. Hooshang was a radically political person, because he taught people things of which they would not have heard otherwise. He was a remarkable teacher, who did not work within the hierarchical system built by society but outside it, with ease and persuasion. I am happy to have been his disciple.

Hooshang also taught me that any two living beings can by all means be friends. Thus he was radical in friendship, too. For him it seemed so easy to become friends with a woman decades younger than himself. He saw in me a person who was, just like himself, interested in poetry, discussion, stories, analytical thinking, justice, and good humor.

Furthermore, Hooshang was radical in his uncompromising attitude towards issues he considered important. He sometimes got angry at me for not being in touch enough. He got angry at a bus driver who did not wait for someone with bad feet, and at a man who wasted too much water in a public sauna. Not to mention the human rights violations which drove him to organize demonstrations on the steps of the Finnish Parliament House and in front of embassies.

Hooshang made me realize that my existence and humanity are valuable. That the humanity of all people is valuable, equally. And that you are allowed to be infuriated by injustice. And that you have to reserve plenty of time for meeting friends, because it’s second to none AND it gives strength to live and change the world.

Hooshang would surely be tremendously annoyed for being called a radically political person. :D He probably just thought he acted in an ordinary manner – the way people should act. But if the ordinary according to Hooshang were ordinary in the society, we would be living in an altogether different kind of world. A world in which we would have leisurely time for each other, for love, and for poetry. A world in which people would stand up for each other. A world in which ownership would amount to lot less than it does today.

I could give Hooshang a call to ask him how long to cook eggplant, or to tell him of my latest plan of action to change the world. I do have other people with whom to talk about such things, too. But I’m not sure if I have anyone quite as special, anyone as charmingly grumpy, anyone as generous and open hearted as Hooshang was.

Salome Tuomaala

One Comment:

  1. Jafar keshvari

    یاد هوشنگ عزیز گرامی باد. هنوز هم بازگویی خاطرات زیبا از این عزیز ما را در نشاط فرو میبرد

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *